Čudesni svet stolica - Jednostavnost kao vrlina

Svaka inovacija, bilo u novom materijalu ili u tehnološkom procesu, svoju najekspresivniju primenu pronađe upravo na stolicama, te se tako kroz njihovu evoluciju može pratiti ne samo istorija dizajna, već i razvoj društva uopšte.

Sa razvojem industrijalizacije, novi način proizvodnje po formuli „sklapanje standardizovanih delova u jednoličan dizajn od strane niže kvalifikovanih radnika“ se znatno proširio, posebno u Evropi i Americi. Snovi kapitalizma su bili proizvodi u milionima primeraka, jer je cena komada magično padala kako je njihov broj rastao. 

Mihael Tonet / stolica br. 14 

S toga je primarna težnja proizvođača bila da se stvori što više sa što manje ulaganja, što je jednostavnost učinilo ekonomskom vrlinom. 
Ovo je pak dovelo do razvoja specifičnog izraza u dizajnu, oslobođenog suvišnih detalja, koji je omogućio dolazak prvih originalno oblikovanih, a masovno proizvedenih predmeta, a sa njim i modernog doba. 

Mihael Tonet sa sinovima

Bidermajer je bio interesantan dekorativni stil 19. veka koji je uprkos svojim buržoaskim pretenzijama, sadržao mnogo atributa koje su podržavale moderne ideje o novim proizvodima: jednostavna konstrukcija, neobojene površine i čiste linije. Mihael Tonet, mladi preduzetnik, inspirisan tim novim kretanjima, počeo je 1839. godine da eksperimentiše sa lameliranim drvetom u svojoj radionici u Bopardu na Rajni. Međusobno je slepljivao furnire i stavljao ih u kalupe kako bi dobijao razne krive forme po uzoru na bidermajer nameštaj. Proces laminiranja je omogućio Tonetu da proizvodi lagan nameštaj, elegantno oblikovan i jednostavne konstrukcije, ali je to bio relativno naporan i dug tehnološki proces, pa je nastojao da ga usavrši. Njegovi napori privukli su pažnju austrijskog princa Meternika, koji ga je u više navrata zvao u Beč, gde je Tonet 1849. godine, nakon što je omogućio neophodna finansijska sredstva, osnovao i kompaniju za proizvodnju nameštaja, zajedno sa svojih pet sinova. Naredne dve godine, on se skoncentrisao na razvoj tehnološkog procesa savijanja masivnog drveta koji bi mu omogućio masovnu proizvodnju. Eksperimentisao je sa parenjem štapova bukve, koji su tako postajali dovoljno gibki da se mogu lako saviti u krive kalupe izrađene od metala.

Stolica br. 14 predstavlja početak savremene filozofije proizvodnje. U ovoj jednostavnoj stolici su otelotvorene sve inovativne i radikalne ideje novog doba. Ona je pravi klasik među stolicama.
Sedište od španske trske se nalazi u ravni sa gornjom ivicom rama. Iako su rađena i sedišta od špera, ovo rešenje je bilo naročito cenjeno kod vlasnika barova i kafea. Bilo je veoma udobno, ekonomično, ali i dugotrajno ukoliko se koristilo samo za sedenje, a ne i za penjanje na stolicu. Vremenom su se razvila dva tipa sedišta od trske, jedan gde je obruč stolice perforiran sitnim rupama u koje se španska trska ručno plete i drugi, gde se već ispletena površina fiksira u kanal pomoću pedig trske, odnosno kedera. 
 

Na Svetskoj izložbi u Londonu 1851. godine je prvi put izložio svoj nameštaj, gde je privukao pažnju javnosti i stručnog žirija i osvojio zlatnu medalju, a 1855. godine je isti uspeh ponovio u Parizu. Nastavio je sa daljim usavršavanjima industrijskog postupka savijanja drveta da bi mu 1856. godine bio odobren i patent za novu tehnologiju. Ova inovativna tehnologija je sada omogućavala masovnu izradu nameštaja revolucionarne konstrukcije, lagane i čvrste, koja štedi vreme, materijal i kvalifikovanu radnu snagu. Dobijene savijene forme su se međusobno povezivale pomoću demontažnih veza tek po isporuci, što je omogućilo isplativ transport na velike razdaljine. Jeftina proizvodnja i smanjeni troškovi su imali za posledicu nisku cenu nameštaja i bili preduslov za njegov veliki uspeh. 
Prvi katalog firme „Braća Tonet“, štampan 1859. godine, sadržao je 26 serijskih modela, uključujući 14 različitih stolica, numerisanih od broja 1 do 14. iako različite, stolice su imale puno zajedničkih elemenata. Ideja da se proizvede čitava serija stolica od standardizovanih, u fabrici napravljenih delova, koji se spajaju tek posle isporuke je bila deo šire strategije Toneta da osvoji internacionalno tržište. Davanje imena stolicama, u ovom slučaju brojeva, korišćenja kataloga u marketinške svrhe, kao i obeležavanje svih stolica sa imenom proizvođača, su bili krucijalni potezi za dalji komercijalni uspeh stolica. 

Sa samo 6 elemenata i 10 šrafova, Tonetova stolica br. 14 je pokazala da što je konstrukcija svedenija, to ju je lakše izraditi i prilagoditi masovnoj industrijskoj proizvodnji. A to znači prodati više i zaraditi više, što je ostala jedna od preduzetničkih ideja do današnjih dana.

Stolica br. 14 je bila svakako najjednostavniji, najjeftiniji i najrašireniji model iz te serije. Dve zadnje noge i naslon stolice su izrađene od jednog jedinog komada drveta savijenog u luk i ukrućenog jednim manjim savijenim komadom. Ostali delovi stolice su ram sedišta koji se ispunjava pletenim sedištem, dve prednje noge koje se šrafe u ram sedišta i kružni sarg koji povezuje i ukrućuje sve četiri noge. Ona predstavlja u suštini bidermajer model, očišćen od svih suvišnih ornamenata. Svaki element stolice je neophodan i ima svoju funkciju. Na taj način je Tonet maksimalno snizio troškove materijala i rada i napravio stolicu izuzetno prilagođenu masovnoj proizvodnji. Redukcija elemenata kao i mogućnost njihovog demontažnog povezivanja, omogućila je veoma pogodan transport, pa samim tim i internacionalnu komercijalizaciju stolice. O genijalnosti ove ideje dovoljno govori činjenica da je čak 36 stolica moglo da se spakuje u jedan kubni metar prostora.

Proizvodnja u firmi Braća Tonet, muškarci na savijanju drveta

Proizvodnja u firmi Braća Tonet, žene pletu sedišta​

Zahvaljujući svojim atributima, a pre svega zbog lagane i čvrste konstrukcije, stolica br. 14 bila je pogodna ne samo za opremanje domova, već i hotela i restorana, kafea i barova. Do 1891. godine je prodata u čak 7.3 miliona komada, što bi i za današnje standarde bila impresivna količina. Tajna njenog uspeha leži sigurno i u tome što je bila veoma jeftina. Cena ove stolice 1860. godine je bila jednaka ceni 30 jaja ili jedan litar vina. Tonet je umro 1871. godine, a njegova firma „Braća Tonet“ je do tada već postala najveći proizvođač nameštaja na svetu.

Sa proizvodnjom stolice br. 14 se nastavilo do današnjih dana. S obzirom da je prva stolica koja je dizajnirana za visoko serijsku proizvodnju, a zbog svevremenog izgleda izdržala i test vremena, zaslužila je posebno mesto u istoriji dizajna. Ona predstavlja toliko puno za dizajn praksu i utelotvoruje savremeni način razmišljanja zasnovan na ideji industrijske proizvodnje, koji svoj uticaj širi na čitavo društvo, daleko dalje od firme i njenih ekonomskih interesa. Sa radikalno novom idejom masovne proizvodnje dobara, ova ekonomična stolica ostaće upamćena i po tome što je zbog svoje dostupnosti i nižim slojevima društva, otvorila vrata demokratije u dizajnu. Sa tradicijom od preko 150 godina, može se slobodno reći da je stolica br. 14 najuspešnija drvena stolica svih vremena.

Savremena proizvodnja – autorka teksta savija naslon stolice br. 14 u kompaniji Ton 2016. godine.

Tekst objavljen u časopisu DRVOtehnika, broj 88, oktobar 2025.